जागतिक जीडीपीच्या (GDP) यादीत पहिल्या क्रमांकावर अमेरिका, चीन आणि जपानसारखे मोठे देश येतात. पण थोडं खाली गेलं तर लिथुआनिया नावाचा एक देश येतो. हा देश ७८ व्या क्रमांकावर आहे आणि त्याची एकूण जीडीपी सुमारे ८९ अब्ज डॉलर आहे. याच्यानंतर खाली असे देश आढळतील, ज्यांची संपूर्ण अर्थव्यवस्था फक्त ३ ते ४ अब्ज डॉलरची आहे. ७८ व्या क्रमांकापासून १९४ व्या क्रमांकापर्यंतचे सर्व देश, म्हणजे सुमारे ११७ देशांची जीडीपी ९० अब्ज डॉलरपेक्षाही कमी आहे. याचाच अर्थ, जगात शेकडो असे देश आहेत, ज्यांची संपूर्ण अर्थव्यवस्था भारताच्या आजच्या कामगिरीपेक्षा लहान आहे. मी ही तुलना यासाठी करत आहे, कारण आज भारताने जो विक्रम केला आहे, त्याचा आकार आणि ऐतिहासिक महत्त्व तेव्हाच समजेल, जेव्हा तुम्ही त्याची तुलना जगातील इतर देशांशी कराल.

भारताच्या सोने साठ्याने (Gold Reserve) सर्व विक्रम मोडले आहेत. फक्त एका आठवड्यातच भारताच्या खजिन्यातील सोन्याचा साठा ३.५ अब्ज डॉलरने वाढला आहे आणि आता हा आकडा थेट ९० अब्ज डॉलरच्या वर पोहोचला आहे. नेमका आकडा ९० अब्ज २९९ दशलक्ष डॉलर आहे. इतकंच नाही, तर भारताचा एकूण परदेशी चलन साठा (Forex Reserve) देखील याच काळात सुमारे ४ अब्ज डॉलरने वाढून थेट ६९८ अब्ज डॉलरवर पोहोचला आहे. जरा विचार करा, आपल्याला फक्त १.८ अब्ज डॉलरची गरज आहे, जेणेकरून आपण इतिहास रचून ७०० अब्ज डॉलरच्या क्लबमध्ये सामील होऊ. मित्रांनो, ही साधीसुधी गोष्ट नाही. हे ऐतिहासिक आहे. कारण भारताचा खजिना आधीच खूप मोठा होता, पण आता त्यात सोन्याचा वाटाही वेगाने वाढत आहे आणि हाच खरा गेम चेंजर आहे.

जगातील टॉप १० गोल्ड रिझर्व्हची यादीत. सर्वात वर अमेरिका आहे, ज्याच्याकडे भारताच्या तुलनेत जवळपास १० पट जास्त सोनं आहे. पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे, अमेरिकेच्या एकूण खजिन्याचा सुमारे ८०% हिस्सा फक्त सोन्यामध्ये आहे. भारत या यादीत आपण आठव्या क्रमांकावर असलो, तरी आपल्या खजिन्याचा फक्त १३% हिस्सा सोन्यामध्ये आहे. याचा अर्थ, आपल्याकडे अजूनही मोठी संधी आहे. जर भारताने ठरवलं आणि अमेरिकेने जितका वाटा सोन्यामध्ये ठेवला आहे, तितकाच आपल्या खजिन्यातही ठेवला, तर आपल्याकडे ६००० टनपेक्षा जास्त सोनं असू शकतं. आणि विचार करा, त्या दिवशी भारत थेट अमेरिकेनंतर दुसरा सर्वात मोठा गोल्ड होल्डर बनेल. अमेरिका, जर्मनी, इटली, फ्रान्ससारख्या देशांची स्थिती अशी आहे की, त्यांच्या साठ्यामध्ये सोन्याचे प्रमाण आधीच ७० ते ८०% पर्यंत आहे. म्हणजेच ते जास्त सोनं वाढवू शकत नाहीत, कारण साठ्यात किमान २०% हिस्सा परदेशी चलनांच्या रूपात ठेवणे आवश्यक असते, जेणेकरून रोजचे व्यवहार चालू राहतील.

पण मित्रांनो, इथेच भारत, चीन आणि स्वित्झर्लंडसारख्या देशांचा खरा फायदा आहे. त्यांच्याकडे अजूनही त्यांच्या साठ्यात डॉलर आणि इतर चलनांचा मोठा वाटा आहे, जो हळूहळू सोन्यात बदलला जाऊ शकतो. म्हणजेच खरा खेळ इथूनच सुरू होतो. पण आता तुमचा प्रश्न असेल, जर फायदा इतका मोठा आहे, तर भारत, चीन किंवा स्वित्झर्लंड लगेच त्यांचे डॉलर विकून बाजारातून सोनं का विकत घेत नाहीत? आपण थेट अमेरिकेच्या पातळीवर का पोहोचत नाही? तर मित्रांनो, याचं उत्तर आहे बाजाराचं वास्तव. जर भारत किंवा चीनने अचानक १०० ते २०० अब्ज डॉलरचं सोनं विकत घ्यायला सुरुवात केली, तर सोन्याच्या किमती गगनाला भिडतील. दर इतके वेगाने वाढतील की, कोणत्याही देशाला सोनं विकत घेणं कठीण होईल. त्यामुळे, हे काम हळूहळू आणि योग्य रणनीतीने करणेच शहाणपणाचे आहे.

आता समजून घ्या की खरा खेळ काय आहे? भारत असो, चीन असो किंवा रशिया. हे सर्व देश गेल्या ३-४ वर्षांपासून सोनं विकत घेण्याचा वेग वाढवत आहेत. जरी एका क्षणासाठी विचार केला की, आपण हे काम २००० किंवा २००५ पासून सुरू केलं असतं, तर आज भारत आणि चीन दोघांकडेही ४ ते ५ हजार टनांपेक्षा जास्त सोनं असतं. पण सध्या प्रश्न हा आहे की, असं का झालं नाही? खरं तर, त्या काळात बहुतेक देशांना विश्वास होता की डॉलर ही सर्वात सुरक्षित करन्सी आहे. चीनलाही वाटलं की डॉलरचं वर्चस्व कधीही कमी होणार नाही. पण ही त्यांची धोरणात्मक चूक ठरली. आज चीनकडे खूप मोठा खजिना आहे, पण त्यातला जास्त हिस्सा डॉलरच्या रूपात आहे. जर याच खजिन्याचा फक्त ३०% भाग सोन्यामध्ये असता, तर चीन सहजपणे अमेरिकेला आव्हान देऊ शकला असता. पण आता तो असं करू शकत नाही, कारण त्याने सुरुवातीला सोन्याकडे दुर्लक्ष केलं.

इथे भारताची स्थिती थोडी वेगळी आहे. आपण उशिरा का होईना, पण योग्य दिशेने पाऊल टाकले आहे. आता सातत्याने सोनं विकत घेतलं जात आहे, जेणेकरून येणाऱ्या काळात भारताकडे डॉलरसोबतच सोन्याचाही मजबूत साठा असेल. पण खरा टर्निंग पॉइंट रशिया-युक्रेन युद्धाच्या काळात आला, जेव्हा अमेरिका आणि युरोपने रशियावर आर्थिक निर्बंध लावले आणि डॉलरचा शस्त्र (weaponize) म्हणून वापर केला, तेव्हा संपूर्ण जगाचे डोळे उघडले. देशांना पहिल्यांदा स्पष्ट दिसले की, डॉलर फक्त एक चलन नाही, तर अमेरिकेचं सर्वात मोठं भूराजकीय शस्त्र आहे.

आता तुम्हीच विचार करा की, जर तुमचे सर्व साठे डॉलरमध्ये असतील आणि उद्या अमेरिका तुमच्यावर नाराज झाला, तर फक्त एका सिग्नलने तुमचे पैसे फ्रीज होऊ शकतात. हेच भय आज प्रत्येक देशाच्या मनात बसले आहे आणि याच कारणामुळे आता सोन्याची शर्यत सुरू झाली आहे. रशिया-युक्रेन युद्धानंतर सर्व देश हळूहळू सोनं विकत घेण्यात गुंतले आहेत, कारण सोनं हे एकमेव असं ॲसेट आहे, ज्याचा कोणताही देश शस्त्र म्हणून वापर करू शकत नाही. कोणतंही सरकार त्याला एका क्षणात निरुपयोगी बनवू शकत नाही.

आताही बरेच लोक हे समजत नाहीत की डॉलरला शस्त्र कसं बनवलं जाऊ शकतं? अमेरिका त्याचा वापर करून कोणत्याही देशाच्या संपूर्ण अर्थव्यवस्थेला कसं हादरवून टाकू शकतं? हे असं समजा की, जर अमेरिका किंवा त्याच्या मित्रांना एखादा देश आवडला नाही, तर ते त्या देशाच्या काही मोठ्या बँकांना आंतरराष्ट्रीय पेमेंट नेटवर्क स्विफ्टमधून (SWIFT) काढून टाकू शकतात. यामुळे त्या बँकेला इतर देशांतील लोकांना किंवा कंपन्यांना पैसे पाठवणे किंवा स्वीकारणे कठीण होते, ज्यामुळे व्यापार थांबतो. उदाहरणार्थ, हाच मार्ग रशियाविरुद्ध वापरला गेला होता. अनेक देशांच्या केंद्रीय बँकांचे पैसे, जसे परदेशी साठे, न्यूयॉर्क किंवा पाश्चात्त्य बँकांमध्ये ठेवलेले असतात. अमेरिका या खात्यांपर्यंतची पोहोच रोखू शकते किंवा त्यांना गोठवू शकते. म्हणजेच, त्या देशाचे साठे फ्रीज होऊ शकतात आणि २०२२ मध्ये रशियाविरुद्ध हे एक मोठे उदाहरण होते. यातून स्पष्ट संदेश गेला की, मोठ्या अर्थव्यवस्थांचे साठेही सुरक्षित नाहीत.

याव्यतिरिक्त, अमेरिकेची ओएफएसी (OFAC) नावाची एजन्सी आहे, जी तिच्या कायद्यांनुसार अमेरिकेचे नियम तोडणाऱ्या कोणत्याही संस्था किंवा बँकेला शिक्षा देऊ शकते, भलेही ती गैर-अमेरिकन असली तरी. मोठे दंड आणि व्यवसायावर बंदीच्या भीतीने जगभरातील बँकांना अमेरिकेचे नियम पाळण्यास भाग पाडते. याशिवाय, आणखी एक धोकादायक मार्ग आहे, जो अमेरिका वापरू शकतो. जागतिक व्यापारात डॉलरचा वापर होतो आणि अनेक व्यवहार अमेरिकेच्या बँकिंग सिस्टिममधून क्लियर (clear) होतात. अमेरिका या क्लियरिंगची पोहोच रोखून कोणत्याही देशाची आंतरराष्ट्रीय व्यवहारांची क्षमता कमी करू शकते. म्हणजेच, व्यापार थांबेल किंवा तो महाग होईल. ही खूप शक्तिशाली तांत्रिक पद्धत आहे, जी अमेरिका खूप कठोर कारवाई करताना वापरते.

पण जर साठा सोन्याच्या रूपात असेल, तर अमेरिका आपला मनमानी करू शकत नाही. म्हणजेच, भारताच्या सोन्याच्या साठ्यातील ही वाढ फक्त एक आकडा नाही. हे आपल्या आर्थिक आत्मनिर्भरतेचे आणि धोरणात्मक शक्तीचे प्रतीक आहे.

सोर्स.

विष्णुगुप्त